ЁЯФв рд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рдк्рд░рдХाрд░ | Types of Numbers (рд╡िрд╕्рддृрдд рдЕрдз्рдпрдпрди)
рдЧрдгिрдд (Mathematics) рдХा рдЖрдзाрд░ рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ (Numbers) рд╣ैं। рд╣рдо рджैрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдЧिрдирддी, рдоाрдк, рддुрд▓рдиा рдФрд░ рдЧрдгрдиा рдХे рд▓िрдП рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं (SSC, UPSC, TET, Banking рдЖрджि) рдоें рднी рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрдж्рдзрддि рд╕े рдЬुрдб़े рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХो рд╕рдордЭрдиा рдмेрд╣рдж рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।
рдЖрдЗрдП, рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕рдордЭрддे рд╣ैं ЁЯСЗ
ЁЯФ╣ 1. рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ (Natural Numbers)
рдкрд░िрднाрд╖ा:
рдЬो рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ рдЧिрдирддी (Counting) рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрддी рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ рдХрд╣рддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
→ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, … ∞
рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ:
рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрдЦ्рдпा 1 рд╣ोрддी рд╣ै
рдЗрд╕рдоें рд╢ूрди्рдп (0) рд╢ाрдоिрд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрддा
рдЕрдиंрдд (∞) рддрдХ рдЪрд▓рддी рд╣ैं
ЁЯУМ рдЙрдкрдпोрдЧ: рд╡рд╕्рддुрдУं рдХी рдЧिрдирддी, рдЬैрд╕े 5 рдХिрддाрдмें, 10 рдЫाрдд्рд░ рдЖрджि
ЁЯФ╣ 2. рдкूрд░्рдг рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ (Whole Numbers)
рдкрд░िрднाрд╖ा:
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдоें 0 (рд╢ूрди्рдп) рдЬोрдб़рдиे рдкрд░ рдЬो рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ рдоिрд▓рддी рд╣ैं, рдЙрди्рд╣ें рдкूрд░्рдг рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ рдХрд╣рддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
→ 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, … ∞
рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ:
рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯी рдкूрд░्рдг рд╕ंрдЦ्рдпा 0 рд╣ै
рдпрд╣ рдЛрдгाрдд्рдордХ рдирд╣ीं рд╣ोрддी
Natural Numbers ⊂ Whole Numbers
ЁЯУМ рдЙрдкрдпोрдЧ: рдЬрдм рдЧिрдирддी рд╢ूрди्рдп рд╕े рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиी рд╣ो
ЁЯФ╣ 3. рдкूрд░्рдгांрдХ рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ (Integers)
рдкрд░िрднाрд╖ा:
рд╡े рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ рдЬिрдирдоें рдзрдиाрдд्рдордХ, рдЛрдгाрдд्рдордХ рдФрд░ рд╢ूрди्рдп рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ों, рдЙрди्рд╣ें рдкूрд░्рдгांрдХ рдХрд╣рддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
→ … −4, −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3, 4, …
рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ:
рддीрди рднाрдЧ рд╣ोрддे рд╣ैं:
рдЛрдгाрдд्рдордХ (Negative)
рд╢ूрди्рдп (Zero)
рдзрдиाрдд्рдордХ (Positive)
ЁЯУМ рдЙрдкрдпोрдЧ: рддाрдкрдоाрди (−5°C), рдмैंрдХ рдмैрд▓ेंрд╕ рдЖрджि
ЁЯФ╣ 4. рдзрдиाрдд्рдордХ рдкूрд░्рдгांрдХ (Positive Integers)
рдкрд░िрднाрд╖ा:
рд╡े рдкूрд░्рдгांрдХ рдЬो рд╢ूрди्рдп рд╕े рдмрдб़े рд╣ोрддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
→ 1, 2, 3, 4, 5, …
ЁЯУМ рд╡िрд╢ेрд╖: рдпे Natural Numbers рдХे рд╕рдоाрди рд╣ोрддे рд╣ैं
ЁЯФ╣ 5. рдЛрдгाрдд्рдордХ рдкूрд░्рдгांрдХ (Negative Integers)
рдкрд░िрднाрд╖ा:
рд╡े рдкूрд░्рдгांрдХ рдЬो рд╢ूрди्рдп рд╕े рдЫोрдЯे рд╣ोрддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
→ −1, −2, −3, −4, −5, …
ЁЯУМ рдЙрдкрдпोрдЧ: рдШाрдЯा, рддाрдкрдоाрди, рдЛрдг рдЖрджि
ЁЯФ╣ 6. рд╕рдо рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ (Even Numbers)
рдкрд░िрднाрд╖ा:
рдЬो рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ 2 рд╕े рдкूрд░्рдгрддः рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ोрддी рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
→ 2, 4, 6, 8, 10, 12, …
рд╕ूрдд्рд░:
→ 2n (рдЬрд╣ाँ n = рдкूрд░्рдгांрдХ)
ЁЯУМ рд╡िрд╢ेрд╖рддा:
рдЕंрддिрдо рдЕंрдХ 0, 2, 4, 6, 8 рд╣ोрддा рд╣ै
ЁЯФ╣ 7. рд╡िрд╖рдо рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ (Odd Numbers)
рдкрд░िрднाрд╖ा:
рдЬो рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ 2 рд╕े рд╡िрднाрдЬिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддीं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
→ 1, 3, 5, 7, 9, 11, …
рд╕ूрдд्рд░:
→ 2n + 1
ЁЯУМ рд╡िрд╢ेрд╖рддा:
рдЕंрддिрдо рдЕंрдХ 1, 3, 5, 7, 9 рд╣ोрддा рд╣ै
ЁЯФ╣ 8. рдкрд░िрдоेрдп рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ (Rational Numbers)
рдкрд░िрднाрд╖ा:
рд╡े рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ рдЬिрди्рд╣ें p/q (рдЬрд╣ाँ q ≠ 0) рдХे рд░ूрдк рдоें рд▓िрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
→ 1/2, 3/4, −5/6, 0, 2, 1.75
рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ:
рджрд╢рдорд▓рд╡ рд╕рдоाрдк्рдд (terminating) рдпा рдЖрд╡рд░्рддी (recurring) рд╣ोрддे рд╣ैं
рдкूрд░्рдгांрдХ рднी рдкрд░िрдоेрдп рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ोрддे рд╣ैं
ЁЯФ╣ 9. рдЕрдкрд░िрдоेрдп рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ (Irrational Numbers)
рдкрд░िрднाрд╖ा:
рдЬो рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ p/q рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддीं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
→ √2, ╧А, √3, 5 + √3
рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ:
рджрд╢рдорд▓рд╡ рдЕрдиंрдд рдФрд░ рдЕрдиाрд╡рд░्рддी (non-repeating) рд╣ोрддे рд╣ैं
ЁЯУМ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг:
╧А ≈ 3.14159… (рдХрднी рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा)
ЁЯФ╣ 10. рдЕрднाрдЬ्рдп рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ (Prime Numbers)
рдкрд░िрднाрд╖ा:
рдЬिрди рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХे рдХेрд╡рд▓ рджो рдЧुрдгрдирдЦंрдб (Factors) рд╣ोрддे рд╣ैं — 1 рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
→ 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, …
ЁЯУМ рд╡िрд╢ेрд╖:
2 рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд╕рдо рдЕрднाрдЬ्рдп рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ै
ЁЯФ╣ 11. рднाрдЬ्рдп рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ (Composite Numbers)
рдкрд░िрднाрд╖ा:
рдЬिрди рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХे рджो рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЧुрдгрдирдЦंрдб рд╣ोрддे рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
→ 4, 6, 8, 9, 10, 12, …
ЁЯУМ рд╡िрд╢ेрд╖:
1 рди рддो рдЕрднाрдЬ्рдп рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рднाрдЬ्рдп
ЁЯФ╣ 12. рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ (Real Numbers)
рдкрд░िрднाрд╖ा:
рд╡े рд╕рднी рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ рдЬो рд╕ंрдЦ्рдпा рд░ेрдЦा (Number Line) рдкрд░ рджрд░्рд╢ाрдИ рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
→ 0, 1, −2, 3/4, √2, ╧А, −6.34
рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ:
Rational + Irrational = Real Numbers
ЁЯУК рд╕ंрдЦ्рдпा рдкрдж्рдзрддि рдХा рд╕ाрд░ (Summary)
| рдк्рд░рдХाрд░ | рдЙрджाрд╣рд░рдг |
|---|---|
| Natural | 1, 2, 3 |
| Whole | 0, 1, 2 |
| Integer | −2, −1, 0, 1 |
| Rational | 1/2, 0.5 |
| Irrational | √2, ╧А |
| Real | рд╕рднी рдКрдкрд░ рдХी |
ЁЯОп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмिंрджु
1 рди рддो Prime рд╣ै рдФрд░ рди Composite
2 рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯी Prime рд╕ंрдЦ्рдпा рд╣ै
рд╕рднी Integers, Rational рд╣ोрддे рд╣ैं
рд╕рднी Rational, Real рд╣ोрддे рд╣ैं
Irrational + Rational = Real
рд╕ंрдЦ्рдпाрдУं рдХे рдк्рд░рдХाрд░ рдЧрдгिрдд рдХी рдмुрдиिрдпाрдж рд╣ैं। рдЗрдирдХा рд╕рд╣ी рдЬ्рдЮाрди рди рдХेрд╡рд▓ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рд╕рдлрд▓рддा рджिрд▓ाрддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рджैрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдЧрдгрдиाрдУं рдХो рднी рдЖрд╕ाрди рдмрдиाрддा рд╣ै।
ЁЯСЙ рдпрджि рдЖрдк рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рддो рдЗрди рд╕рднी рдк्рд░рдХाрд░ों рдХो рдЕрдЪ्рдЫे рд╕े рд╕рдордЭрдиा рдФрд░ рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХрд░рдиा рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।
